Wartości definiuje się w psychologii jako ogólne i dość trwałe przekonania, co jest w życiu ważne. Stanowią one życiowy kompas człowieka, wpływający na to, jak się zachowujemy, jakie decyzje podejmujemy i jakie cele sobie wyznaczamy. Psychologia zajmowała się wartościami od dawna, ale przełomem był Kołowy Model Wartości, zaproponowany przez Shaloma Schwartza i współpracowników.
Istotą tego modelu jest rozróżnienie hierarchii i struktury wartości. Ludzie różnią się między sobą hierarchią, ale struktura wartości jest dla wszystkich taka sama i uniwersalna. Można by ją porównać do gramatyki – jedna wspólna gramatyka leży u podłoża wielu różnych wypowiedzi językowych, tekstów i dzieł literackich w danym języku.
Struktura wartości przybiera kształt kołowego kontinuum, opisanego podstawowymi wymiarami: (1) wartości wzrostu vs wartości ochrony siebie, (2) wartości skoncentrowane na sobie vs wartości skoncentrowane na innych. Możliwe są różne podziały tego kontinuum: na cztery ogólne grupy wartości, na 10 podstawowych wartości, a także na 19 wąsko zdefiniowanych wartości.
Poniżej znajdują się artykuły dotyczące podstaw modelu, jego rozwinięć, ze szczególnym uwzględnieniem perspektywy rozwojowej.
Informacje o narzędziach do pomiaru wartości znajdują się tutaj.
Pozostałe moje teksty na temat wartości znajdują się tutaj.
Podstawowe teksty wprowadzające model
Cieciuch, J., Davidov, E., Vecchione, M., & Schwartz, S. H. (2014). A hierarchical structure of basic human values in a third-order confirmatory factor analysis. Swiss Journal of Psychology, 73(3), 177-182. https://doi.org/10.1024/1421-0185/a000134
Cieciuch, J., & Schwartz, S. H. (2012). The number of distinct basic values and their structure assessed by PVQ-40. Journal of Personality Assessment, 94(3), 321-328. https://doi.org/10.1080/00223891.2012.655817
Schwartz, H. S., Cieciuch, J., Vecchione, M., Torres, C., Dirilem-Gumus, O., & Butenko, T. (2017). Value tradeoffs propel and inhibit behavior: Validating the 19 refined values in four countries. European Journal of Social Psychology, 47(3), 241-258. https://doi.org/10.1002/ejsp.2228
Schwartz, S. H., Cieciuch, J., Vecchione, M., Davidov, E., Fischer, R., Beierlein, C., Ramos, A., Verkasalo, M., Lönnqvist, J.-E., Demirutku, K., Dirilen-Gumus, O., & Konty, M. (2012). Refining the theory of basic individual values. Journal of Personality and Social Psychology, 103(4), 663-688. https://doi.org/10.1037/a0029393
Podstawowe teksty omawiające różne implikacje i aspekty modelu
Cieciuch, J. (2017). Exploring the complicated relationship between values and behaviour. In S. Roccas & L. Sagiv (Eds.), Values and behavior. Taking a cross-cultural perspective (pp. 237-247). Springer International Publishing AG. https://doi.org/10.1007/978-3-319-56352-7_11
Cieciuch, J., & Schwartz, S. H. (2017). Values and human beeing. In M. van Zomeren & J. F. Dovidio (Eds.), The Oxford handbook of human essence (pp. 219-231). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780190247577.013.11
Cieciuch, J., Schwartz, S. H., & Vecchione, M. (2013). Applying the refined values theory to past data: What can researchers gain? Journal of Cross-Cultural Psychology, 44(8), 1215-1234. https://doi.org/10.1177/0022022113487076
Dülmer, H., Schwartz, S. H., Cieciuch, J., Davidov, E., & Schmidt, P. (2023). Testing Schwartz’s model of cultural value orientations in Europe with the European Social Survey: An empirical comparison of additive indexes with factor scores. Survey Research Methods, 17(4), 447–463. https://doi.org/10.18148/srm/2023.v17i4.8031
Ginosar Yaari, S., Katsoty, D., Bardi, A., Barni, D., Skimina, E., Cieciuch, J., Lönnqvist, J.-E., Verkasalo, M. J., & Knafo-Noam, A. (2024). Wishful perceiving: A value-based bias for perception of close others. Journal of Personality and Social Psychology, 128(2), 335–366. https://dx.doi.org/10.1037/pspi0000482
Sagiv, L., Roccass, S., Cieciuch, J., & Schwartz, S. H. (2017). Personal values in human life. Nature Human Behaviour, 1, 630-639. https://doi.org/10.1038/s41562-017-0185-3
Skimina, E., Cieciuch, J., & Revelle, B. (2021). Between- and within-person structures of value traits and value states: Four different structures, four different interpretations. Journal of Personality, 89(5), 951-969. https://doi.org/10.1111/jopy.12627
Skimina, E., Cieciuch, J., Schwartz, S. H., Davidov, E., & Algesheimer, R. (2018). Testing the circular structure and importance hierarchy of value states in real-time behaviors. Journal of Research in Personality, 74, 42-49. https://doi.org/10.1016/j.jrp.2018.02.001
Artykuły z różnych encyklopedii o modelu
Cieciuch, J., Schwartz, S. H., & Davidov, E. (2015). Values, social psychology of. In J. D. Wright (editor-in-chief), International encyclopedia of the social & behavioral sciences, 2nd edition, vol. 25 (pp. 41–46). Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-097086-8.25098-8
Cieciuch, J., & Davidov, E. (2023). Values. In M. Grasso & M. Giugni (Eds.), Elgar encyclopedia of political sociology (pp. 618-622). Edward Elgar Publishing. https://doi.org/10.4337/9781803921235.00164
Cieciuch, J., & Schwartz, S. H. (2017). Values. In V. Zeigler-Hill & T. Shackelford (Eds.), Encyclopedia of personality and individual differences (pp. 1-5). Springer International Publishing AG. https://doi.org/10.1007/978-3-319-28099-8_1509-1
Schwartz, S. H., & Cieciuch, J. (2016). Values. In H. Miller (Ed.), SAGE Encyclopedia of theory in psychology, vol. 2 (pp. 950-951). Sage. https://doi.org/10.4135/9781483346274.n326
Podstawowe teksty o modelu z perspektywy rozwojowej
Cieciuch, J., Davidov, E., & Algesheimer, R. (2016). The stability and change of value structure and priorities in childhood: A longitudinal study. Social Development, 25(3), 503-527. https://doi.org/10.1111/sode.12147
Cieciuch, J., Kwiatkowska, M., Kindschi, M. Davidov, E., & Algesheimer, R. (2024). Peers and value preferences among adolescents in school classes: a social network and longitudinal approach. European Journal of Psychology of Education, 39, 3561–3583. https://doi.org/10.1007/s10212-024-00878-7
Daniel, E., Bardi, A., Lee, J. A., Scholz-Kuhn, R., Elizarov, E., Cieciuch, J., Knafo-Noam, A., Ramos, A., Vecchione, M., Algesheimer, R., Murcia Alvarez, E., Ben Dror Lankry, A., Benish-Weisman, M., Rodrigues, R. B., Chomsky, A., Collins, P. R., Davidov, E., Döring, A. K., Habermann, S., … & Twito -Weingarten, L. (2025). Value incoherence precedes value change: Evidence from value development in childhood and adolescence across cultures. European Journal of Personality, 39(5), 677-696. https://doi.org/10.1177/08902070241289969
Daniel, E., Döring, A., & Cieciuch, J. (2023). Development of intra-individual value structures in middle-childhood: A multicultural and longitudinal investigation. Journal of Personality, 91(2), 482-496. https://doi.org/10.1111/jopy.12742
Döring, A., Schwartz, S. H., Cieciuch, J., Groenen, P. J. F., Glatzel, V., Harasimczuk, J., Janowicz, N., Nyagolova, M., Scheefer, E., R., Allritz, M., Milfont, T. L., & Bilsky, B. (2015). Cross-cultural evidence of value structures and priorities in childhood. British Journal of Psychology, 106(4), 675-699. https://doi.org/10.1111/bjop.12116