Współczesna psychologia osobowości to bogaty zestaw wielu różnych teorii, modeli i propozycji. Zwykle są one bardzo precyzyjne, ale zarazem dość szczegółowe, dotyczą jakiegoś wybranego obszaru funkcjonowania człowieka, często dość wąsko zakreślonego. W efekcie współczesne badania dostarczają coraz więcej wysokiej jakości puzzli, które jednak coraz trudniej ułożyć w jakąś spójną całość.
A może nawet metafora puzzli jest nadmiernie optymistyczna… Zakłada ona przecież istnienie jakiegoś obrazu, którego puzzle są częścią. A naukowe psychologiczne puzzle dotknięte są tzw. problemem jingle-jangle. Polega on na tym, że te same zjawiska nazywane są w różnych modelach różnymi nazwami i traktowane jako różne, a różne zjawiska nazywane są w różnych modelach tą samą nazwą i traktowane jako tożsame. Zatem nie tylko mamy wiele puzzli, ale puzzle te pochodzą z bardzo wielu różnych obrazów.
Problem jingle
Problem jangle
W pewnym zakresie być może jest to właściwość psychologii naszych czasów. Dawna psychologia była uprawiana w ramach spójnych paradygmatów, czy inaczej mówiąc tzw. wielkich narracji (np. psychoanalitycznej, behawioralnej, poznawczej czy humanistycznej). Oferowały one bardzo spójne całościowe obrazy człowieka, ale działo się to kosztem empirycznej weryfikowalności i precyzji. Rozwój psychologii polegał na zwiększaniu precyzji oraz oddalaniu się od teoretycznych założeń danego paradygmatu, czego efektem są narastające problemy z integracją żywiołowo przyrastających małych fragmentów wiedzy. W odpowiedzi na taki stan rzeczy pojawiają się coraz częściej głosy o wartości i konieczności teorii, które dokonywałyby syntezy przyrastających fragmentów psychologicznej wiedzy o człowieku.
W swojej pracy naukowej staram się budować takie brakujące teoretyczne syntezy, choć już nie za pomocą dawnych wielkich narracji. Stosuję tu podejście, które można nazwać strukturalistycznym, a które nieco metaforycznie nazywam more geometrico. Głównym narzędziem jest tu myślenie w kategoriach modelu kołowego, który formalnie jest zawsze taki sam, a treściowo za każdym razem inny, dopasowany do danego zjawiska czy obszaru.
Ten sposób myślenia doprowadził najpierw do Kołowego Modelu Metacech Osobowości, który rozwiązywał różne problemy modeli cechowych (np. Wielkiej Piątki czy HEXACO). Model ten następnie został w pewnym sensie zdekonstruowany i doprowadził do Modelu Objawy-Kompetencje-Cechy, który jest modelem otwartym i może być rozwijany, żeby objąć w zasadzie całą psychologię osobowości. W ten sposób powstaje coś, co metaforycznie nazywam atlasem osobowości. Spójne z tymi modelami są również inne modele, w tym koło wartości Schwartza, w którego tworzeniu uczestniczyłem.
Poniżej znajdują się krótkie opisy modeli kołowych, które współtworzyłem, wraz ze wskazaniem podstawowych tekstów na ich temat.